empalirizo y’amasannyalaze
◆Enkola y’okufulumya bbaatule ezitereka amaanyi
Ekiyungo eky’ebweru bwe kiba nga kiggule, ekitegeeza nti tewali kasasiro akulukuta mu bbaatule, enjawulo ya potensiya wakati w’obusannyalazo obulungi n’obubi etegeezebwa ng’amaanyi g’amasannyalaze aga bbaatule (EMF), agatera okulagibwa n’akabonero E. Omuwendo gwa EMF kye kimu ku biraga obungi bw’amasoboza g’amasannyalaze ntienkola ya bbaatuleasobola okufulumya. Okusinziira ku misingi gya thermodynamic, tulina...
Mu nsengekera, AG ekiikirira enkyukakyuka mu masoboza ag’obwereere aga Gibbs; n ekiikirira ennamba y’okutambuza obusannyalazo; E ekiikirira empalirizo y’amasannyalaze ag’obutoffaali; ne F ekiikirira ekikyukakyuka kya Faraday.
Ennyingo (1.2) eraga nti obunene bw’amaanyi g’amasannyalaze aga bbaatule okusinga businziira ku mpisa ezizaaliranwa ez’ebintu ebikwatibwako mu nsengekera y’eddagala, embeera z’ensengekera (nga ebbugumu) mu kiseera bbaatule ng’ekola, n’emirimu gy’ebirungo n’ebivaamu, era tebikosebwa geometry oba sayizi ya bbaatule.
Voltage ya circuit enzigule
Voltage ya open-circuit ya bbaatule etegeeza enjawulo ya potential wakati wa terminal ya positive ne negative nga circuit ey’ebweru ekutuddwa ku battery. Kikulu okumanya nti olw’okuba enkokola za pozitivu ne negatiivu ziyinza okuba nga tezituuse ku bbalansi ya bbugumu mu kisengejjo ky’obusannyalazo,vvulovumenti ya nkulungo enzigule-etera okuba wansi katono okusinga empalirizo yaayo ey’amasannyalaze (EMF). EMF muwendo gwa ndowooza ogubalirirwa nga gwesigamiziddwa ku nsengekera z’obugumu, ate nga vvulovumenti ya nkulungo enzigule-omuwendo gwennyini ogufunibwa okuyita mu kupima obutereevu mu kugezesa; ebibiri bino biri kumpi nnyo mu muwendo. Okuzuula obulungi vvulovumenti ya nkulungo eggule-, tewali kasasiro galina kukulukuta mu kipima mu nkola y’okupima; okutwalira awamu voltmeter ya high-resistance ekozesebwa mu kugezesebwa kuno.
Ekirala, endowooza ya vvulovumenti ey’erinnya nayo ekozesebwa mu kunoonyereza ku kukola. Voltage ey’erinnya kwe kugerageranya okutuufu okwa vvulovumenti ya bbaatule, era emanyiddwa nga vvulovumenti egereddwa, era ekozesebwa okuzuula ekika kya bbaatule. Okugeza, vvulovumenti ya nkulungo eggule-ya bbaatule ya asidi ya lead-eri kumpi ne 2.1V, era vvulovumenti yaayo ey’erinnya eteekebwa ku 2.0V; vvulovumenti ey’erinnya eya bbaatule ya zinki-manganese eri 1.5V; era vvulovumenti ey’erinnya eya bbaatule ya kadimiyamu-nikele ne bbaatule ya nikele-ekyuma hayidirayidi eri 1.2V.
Okuziyiza okw’omunda
Obuziyiza obw’omunda obwa bbaatule, obutera okuyitibwa obuziyiza obw’omunda (Rmu nda), kitegeeza obuziyiza obusangibwa nga akasannyalazo kakulukuta mu bbaatule. Obuziyiza buno obw’omunda okusinga bubaamu ebitundu bibiri: ekimu ye buziyiza obw’omunda obwa ohmic obuleetebwa eby’obugagga by’ekintu kyennyini; ekirala ye buziyiza obw’omunda obw’okuwunyiriza obw’enjawulo obukolebwa ekintu ky’okuwunyiriza ku ngulu w’obusannyalazo mu kiseera ky’ensengekera y’obusannyalazo.
Obuziyiza bwa ohmic (R0) ekosebwa engeri z’obusannyalazo, eby’obugagga by’oluwuzi, n’ekintu ky’obusannyalazo. Obuziyiza bwa ohmic obw’ekisengejjero ky’obusannyalazo bukwatagana nnyo n’obutonde bwakyo obw’enjawulo, eddaala ly’obungi, n’ebbugumu ly’ekifo. Okutwalira awamu, ekisengejjo ky’obusannyalazo ku bbaatule kirondebwa mu bbanga ery’obutambuzi obusinga. Obuziyiza obuleetebwa obutuli obutono obw’olususu eri okusenguka kwa ayoni z’obusannyalazo buyitibwa obuziyiza bw’oluwuzi, kwe kugamba, obuziyiza obusangibwa ion nga ziyita mu buziba obutono obw’olususu. Obuziyiza bwa ohmic obw’oluwuzi bukwatagana n’ensonga nga ekika ky’obusannyalazo, ekintu ky’oluwuzi, obuziba, ne diguli y’obuziba bw’obuziba. Obuziyiza bwa phase ekikalu-ku buziba buzingiramu obuziyiza bw’obutundutundu bw’ekintu ekikola bwennyini, obuziyiza bw’okukwatagana wakati w’obutundutundu, obuziyiza bw’okukwatagana wakati w’ekintu ekikola n’ensengekera etambuza, n’omugatte gw’obuziyiza bw’ekisengejjo ekitambuza, busbars ezitambuza, n’enkomerero. Mu kiseera ky’okufulumya, ebitonde n’enkula y’ekintu ekikola biyinza okukyuka, ekivaamu enkyukakyuka ez’amaanyi mu kuziyiza. Okukendeeza ku buziyiza bwa phase ekikalu-, ebitundu ebitambuza, nga acetylene black-graphite, bitera okugattibwa mu kintu ekikola okwongera ku butambuzi bwakyo. Obuziyiza obw’omunda obwa ohmic obwa bbaatule nabwo bukwatagana n’ensonga nga obunene bwayo, okukuŋŋaanyizibwa kwayo, n’ensengeka yaayo. Ekibiina gye kikoma okubeera ekitono ate nga n’ebanga ly’obusannyalazo gye likoma okuba entono, obuziyiza obw’omunda obwa ohmic gye bukoma okuba wansi.
Obuziyiza obw’obuziba (R) kitegeeza obuziyiza obw’omunda obukolebwa mu nsibuko y’amaanyi ga kemiko olw’obuzito (polarization) mu kiseera ky’ensengekera z’amasannyalaze ku busannyalazo obulungi n’obubi. Obuziyiza bwa polarization buzingiramu omugatte gwa resistances ezireetebwa electrochemical polarization ne concentration polarization. Obunene bwayo bukwatibwako eby’obugagga by’ebintu ebikola, ensengekera y’obusannyalazo, n’enkola y’okukola bbaatule, era naddala ekwatagana nnyo n’embeera ya bbaatule gy’ekola. N’olwekyo, obuziyiza bwa polarization bukyuka okusinziira ku nkyukakyuka mu mode y’okufulumya n’obudde bw’okufulumya.
Voltage ekola
Voltage y’emirimu gya bbaatule, era emanyiddwa nga vvulovumenti y’omugugu oba vvulovumenti y’okufulumya, kitegeeza enjawulo ya potential wakati wa terminal za bbaatule eza positive ne negative nga current ekulukuta okuyita mu circuit ey’ebweru. Akasannyalazo bwe kakulukuta mu bbaatule, okusobola okuvvuunuka obuziyiza obuva ku buziyiza bwa polarization ne ohmic resistance, omuwendo gwennyini ogwa vvulovumenti y’okukola ogupimiddwa bulijjo guba wansi okusinga vvulovumenti ya nkulungo eggule-mu mbeera ezitaliimu-omugugu.
Nga bwe kiyinza okulabibwa okuva mu nsengekera (1.3), obuziyiza obw’omunda obwa bbaatule gye bukoma okuba obunene, vvulovumenti ya bbaatule gy’ekoma okuba wansi, era n’amasoboza amatuufu agafuluma gye gakoma okuba amatono. Kya lwatu nti obuziyiza obw’omunda obwa bbaatule bulina okuba obutono nga bwe kisoboka.